BİYOLOJİ PORTALI

Bu yazıyı paylaşabilirsiniz

SINIFLANDIRMA ÇEŞİTLERİ ve İLKELERİ

9. SINIF ÜNİTE, KONU, KAZANIM VE AÇIKLAMALARI

9.3. Canlılar Dünyası

9.3.1. Canlıların Çeşitliliği ve Sınıflandırılması

Anahtar Kavramlar: ikili adlandırma, sınıflandırma, tür

9.3.1.1. Canlıların çeşitliliğinin anlaşılmasında sınıflandırmanın önemini açıklar.

a. Canlıların sınıflandırılmasında bilim insanlarının kullandığı farklı ölçüt ve yaklaşımlar tartışılır.

b. Canlı çeşitliliğindeki değişimler nesli tükenmiş canlılar örneği üzerinden tartışılır.

9.3.1.2. Canlıların sınıflandırılmasında kullanılan kategorileri ve bu kategoriler arasındaki hiyerarşiyi örneklerle açıklar.

a. Canlıların sınıflandırılmasında sadece tür, cins, aile, takım, sınıf, şube ve âlem kategorilerinin genel özelliklerine değinilir.

b. Carolus Linnaeus’un sınıflandırmayla ilgili çalışmalarına değinilir.

c. Hiyerarşik kategoriler dikkate alınarak çevreden seçilecek canlı türleriyle ilgili ikili adlandırma örnekleri verilir.

ç. Öğrencilerin canlılar dünyası ile ilgili çektiği/edindiği fotoğraflardan video veya bir ürün oluşturmaları sağlanır.

-Canlıları benzerlik ve farklılıklarına göre gruplandırarak inceleyen bilim dalına sistematik veya taksonomi denir.

 

Sistematik, taksonomi ile eş anlamlı kullanılmasına karşın, aslında taksonomi sınıflandırmanın teorisini, prensiplerini ifade eder. Sistematik ise sınıflandırmanın uygulaması işini gerçekleştirir.

 

Sınıflandırmanın Amacı

a. Biyolojik çeşitliliği ve bunun dünya üzerindeki dağılımının nasıl olduğunu anlamak.

b. Çok fazla çeşitliliğe sahip olan canlıları daha kolay öğrenilebilir hale getirmek.

c. Canlılarla ilgili genelleme yapabilmek. Bir gruptaki canlılardan birisi incelenip öğrenilirse, aynı gruptaki diğer canlılar hakkında da bilgi edinilmiş olur.

d. Aynı canlının, farklı bölgelerde farklı adlarla tanınmasını engeller. Bilim insanları arasında iletişim ve dil birliği sağlar.

e. Günlük yaşamda kullanılan yaygın isimler canlının bilimsel özelliklerini doğru anlatmayabilir. Örneğin denizatı bir balıktır. Denizhıyarı bir hayvandır. Halka kurdu ise bir mantardır. Bu adlar organizmaların yaygın adıdır ve bu canlıların tümü suda yaşar. Bilimsel adlandırma yöntemine uygun olarak yapılan adlandırmalar yaygın adların kullanılmasıyla ortaya çıkacak karışıklıkları önler.

f. Dünya üzerinde yaşamış ve nesilleri tükenmiş eski türler ile yeni türleri karşılaştırmak.

-İlk sınıflandırma çalışmaları eski Yunanlılar zamanında başlamıştır.  Aristo (MÖ 384-322) canlıları bitkiler ve hayvanlar olarak sınıflandırmıştır. Aristo hayvanları yaşam ortamlarına göre de karada yaşayanlar, suda yaşayanlar ve havada yaşayanlar olmak üzere üç gruba ayırmıştır.

Sınıflandırma Çeşitleri

1. Yapay (ampirik) sınıflandırma: Canlıların dış görünüşlerine ve yaşadıkları yere bakılarak yapılan sınıflandırmaya yapay (ampirik) sınıflandırma veya suni sınıflandırma denir.

-Aristo döneminde yapılan sınıflandırma yapay sınıflandırmadır. Bu tür sınıflandırma günümüzde geçerliliğini kaybetmiştir. Dayandığı temel analog (görevdeş) organlar ve şekil benzerliğidir.

Analog organ (görevdeş organ): Kökenleri farklı, görevleri aynı olan organlara denir.

Örnek: Sineğin ve yarasanın kanadı, arı ve serçenin kanadı analog organlara örnek olarak verilebilir. Her ikisi de uçmaya yarar, fakat yapıları birbirinden farklıdır.

2. Doğal (filogenetik) sınıflandırma: Canlıların köken (orjin) benzerliklerine, akrabalık derecelerine, sahip oldukları homolog yapılarına bakılarak yapılan sınıflandırmaya denir.

İlk doğal sınıflandırmayı yapan bilim insanı John Ray (Con Rey) dir.

Doğal sınıflandırmada temel alınan kriterler

-Hücre yapısı ve sayısı

-Homolog organ benzerliği

-Köken (orjin) benzerliği

-Boşaltım atığı çeşitleri

-Protein benzerliği (gen,

-DNA benzerliği)

-Beslenme ve üreme şekli

-Vücut simetrileri

-Akrabalık dereceleri

-Embriyonik gelişimleri

-Anatomik ve fizyoloji yapı

 

Homolog organ: Kökenleri (orjin) aynı, görevleri farklı veya aynı olabilen organlardır. Böyle organlara yapıdaş (kökendeş) organlar da denir. İnsanın kolu, balinanın yüzgeci ve kuşun kanadı homolog organa örnek verilebilir. Üçü de aynı kemiklere sahip olmasına rağmen insanın kolu tutmaya, balinanın yüzgeci yüzmeye, kuşun kanadı uçmaya yarar.

 

 

Yapay (ampirik) sınıflandırma

Doğal (filogenetik) sınıflandırma

Canlıların dış görünüşlerine ve yaşadıkları yere bakılarak yapılmıştır.

Canlıların tüm özellikleri (anatomik, fizyolojik, morfolojik, genetik, embriyolojik) dikkate alınarak yapılır.

Analog organlar dikkate alınır.

Homolog organlar dikkate alınır.

Nitel gözlem yapılır

Hem nitel hem de nicel gözlem yapılır.

Canlı türleri adlandırılmamıştır.

İki kelimeden oluşan tür ismi kullanılarak adlandırılmıştır.

Evrensel dil kullanılmamıştır.

Evrensel dil (latince) kullanılmıştır.

Günümüzde geçersizdir.

Günümüzde geçerlidir.

 

17. yüzyılda John Ray (Can Rey) bitkileri araştırmış ve tohum yapılarına göre bitkileri sınıflandırmıştır. John Ray 1686 yılında yazdığı “Bitkiler Tarihi” adlı kitabında tür kavramını açıklamış ve kullanmıştır.

18.yüzyılda İsveçli botanikçi Carl Linnaeus’un (Line) (1707-1778) Filogenetik (Doğal) sınıflandırma biliminin kurucusudur. Linnaeus, Ray’in yaptığı tür gruplarını kullanmıştır. Linnaeus, canlıların isimlendirilmesinde, karışıklığı önlemek, tekrardan kaçınmak ve canlılar arasındaki yakınlık derecesini gösterecek iki kelimeden oluşan isimlendirme yöntemi olan ikili adlandırma (Binominal Nomenclature) sistemini kurmuştur. Bu isimlendirme şekli ilk defa “Doğa Sistemi “adlı eserinde yayınlanmış ve bilim insanları ile paylaşılmıştır.

 

İkili (Binominal) Adlandırma

Sınıflandırmanın en küçük birimi türdür.

Tür; ortak bir atadan gelen, yapı ve görev bakımından benzer organlara sahip, yalnızca kendi aralarında üreyebilen ve kısır olmayan döller meydana getiren canlıların oluşturduğu topluluktur.

-Tür kavramı ilk defa John Ray açıklamış ve kullanmış, Carl Linne tarafından tanımlanmıştır.

-At ile eşek birbiriyle çiftleşmesine rağmen yavruları olan katır kısır olduğundan farklı tür olarak alınır. Ayrıca katır tür olmadığından dolayı sistematikte yeri yoktur.

 

İki canlının aynı tür olduğunu gösteren en önemli kanıt, çiftleşebilmeleri, çiftleştiklerinde yavrularının olması değil, çiftleştiklerinde verimli döl oluşturabilmeleridir. Yani yavrularının da kısır olmamalarıdır.

 

-Aynı türden canlıların kromozom sayıları, yaşama ortamları, boşaltım ürünleri, embriyonik gelişimleri aynıdır. Protein yapıları ise bir başka canlıya göre birbirine daha çok benzer.

-Genellikle aynı türün kromozom sayıları aynıdır. Ama kromozom sayısı aynı olan iki canlı aynı türden olmayabilir.

-Örnek: İnsanda 46 kromozom varken moli balığında da 46 kromozom vardır ama farklı türlerdir.

 

Bir eşeysiz üreme çeşidi olan partenogenez ile çoğalan bazı türlerin erkek ve dişilerindeki kromozom sayıları farklı olabilmektedir. Örneğin bal arılarınn dişilerinde (kraliçe ve işçi arılarda) kromozom durumu diploit (2n) olduğu için 32 kromozom bulunurken erkek arılar haploit olduğundan 16 kromozomludurlar.

 

-Türler ikili adlandırma yöntemi (binominal adlandırma) ile adlandırılırlar.

-Bu ikili adlandırmada ilk ad türün ait olduğu cinsi ifade eder ve ilk harfi büyük yazılır.

Bizim kullandığımız soy isimlerimize karşılık gelir. Bunun için ilk kelime yani cins isimi aynı olan canlılar akraba kabul edilir. Dolaysı ile benzer özellikleri de fazladır.

-İkinci ad tanımlayıcı ad olarak kullanılır ve küçük harfle yazılır. Bizim özel isimlerimize karşılık gelir. Aynı olması akraba olduğunu göstermez. İkisi birlikte tür adını oluşturur. Tür ve cins adları yazılırken eğik (italik) yazı karakteri kullanılır.

 

 

Sınıflandırma basamakları:

Sınıflandırmanın en küçük birimi türdür. Birbirine yakın ve benzerlik gösteren türler bir araya gelerek cinsleri oluşturur. Benzer cinsler, aile(familya) yı; benzer aile’ler Takım’ı, benzer takım’lar sınıf’ı, benzer sınıf’lar şubeyi ve şube’ler alem’i oluştururlar .

Hayvanlar aleminde bir sınıflandırma örneği.

 

 

İki farklı birey basamakların birinde birlikte bulunuyorlarsa, üst basamakları kesinlikle aynıdır. Fakat alt basamaklar aynı olmayabilir. Örneğin İki birey aynı sınıfta birlikte bulunuyorlarsa, mutlaka şube ve alemleri aynıdır.

 

BİR UYGULAMA

Farklı canlı türünden,

-P ve R aynı sınıfta

-R ile S aynı takımda

-S ve T aynı ailede

-T ve V aynı cinste bulunmaktadır.

Buna göre hangisi yanlıştır?

A) P ve T aynı sınıftadır.   B) V ve S aynı ailededir.   C) T ve R aynı takımdadır.

D) S ve T aynı sınıftadır.   E) R ve V aynı ailededir.

-Çözümünü adım adım yapalım: İki farklı birey basamakların birinde birlikte bulunuyorlarsa, üst basamakları kesinlikle aynıdır. Bu kritere göre verilen canlıları basamaklarına yerleştirelim.

 

-P ve R aynı sınıfta

Alem: P-R

Şube: P-R

Sınıf: P-R

Takım:

Aile:

Cins:

Tür:

-R ile S aynı takımda Alem: P-R-S

Şube: P-R-S

Sınıf: P-R-S

Takım: R-S

Aile:

Cins:

Tür:

-S ve T aynı ailede

Alem: P-R-S-T

Şube: P-R-S-T

Sınıf: P-R-S-T

Takım: R-S-T

Aile: S-T

Cins:

Tür:

-T ve V aynı cinste

Alem: P-R-S-T-V

Şube: P-R-S-T-V

Sınıf: P-R-S-T-V

Takım: R-S-T-V

Aile: S-T-V

Cins: T-V

Tür:

 

-Şimdi oluşan son duruma göre seçenekleri değerlendirelim. E seçeneğinde, R ve V aynı ailededir deniliyor. Son tabloya bakıldığında Aile basamağında R ve V nin birlikte bulunmadığı görülür. Diğer seçenekler doğrudur. Cevap: E

 

-Hayvan türlerinde embriyonun ilk evrelerinde önce şube özellikleri, en son ise tür özellikleri ortaya çıkar. Hayvanların beslenme şekli takım özelliklerinin belirlenmesinde kullanılır.

 

-Günümüzde canlılar, altı âlem altında sınıflandırılır:

1. Bakteriler

2.

Arkeler

3.

Protistler

4.

Bitkiler

      5. Mantarlar

     6. Hayvanlar

Prokaryot hücreliler

Ökaryot hücreliler

SORU 1. (2015 YGS)

Türler

Bilimsel adları

K

Capoeta tinca

L

Pinus nigra

M

Ciconia nigra

N

Capoeta turutta

P

Salmo trutta

Yukarıda bilimsel adları verilen türlerle ilgili olarak,

I. L ve M türlerinin akrabalık derecesi, K ve N türlerinin arasındaki akrabalık derecesinden daha fazladır.

II. K ve N türleri, aynı sınıf içinde bulunurlar.

III. N ve P türleri, doğada çiftleşerek verimli döller oluştururlar.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I         B) Yalnız II       C) Yalnız III     

D) I ve II            E) II ve III      

 

SORU 2. (2013- LYS2 / BİY)

Dört bitki, bilim insanları tarafından,

I. Pinus nigra,

II. Morus nigra,

III. Pinus alba,

IV. Morus alba

şeklinde adlandırılmıştır.

Bu bitkilerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) I. ve III. bitkilerin şubeleri aynıdır.

B) II. ve IV. bitkilerin takımları aynıdır.

C) Bu dört bitki, iki farklı cinse aittir.

D) III. ve IV. bitkiler birbiriyle çaprazlandığında verimli döl verirler.

E) Bu bitkiler dört farklı türe aittir.

 

SORU 3. (2012 – LYS2 / BİY)

Canlıların sınıflandırılmasında sırasıyla,

âlem – şube – sınıf – takım – aile – cins – tür basamakları kullanılır.

Buna göre, âlem basamağından tür basamağına doğru gidildikçe her bir basamaktaki birey sayısı ve bu bireylerin aralarındaki ortak olan özellik sayısı nasıl değişir?

 

Basamaktaki birey sayısı

Bireylerin arasındaki ortak özellik sayısı

A)

Azalır

Artar

B)

Azalır

Değişmez

C)

Artar

Azalır

D)

Artar

Değişmez

E)

Artar

Artar

 

SORU 4. (2010-YGS / FEN)

İki canlının aynı tür olduğunu söyleyebilmek için aşağıdaki koşullardan hangisi tek başına yeterlidir?

A) Çiftleşebilme

B) Aralarında verimli döller verebilme

C) Aynı sayıda kromozoma sahip olma

D) Benzer anatomik yapıya sahip olma

E) Aynı ekosistemde yaşama

 

SORU 5. (2007 öss fen-I)

Aralarındaki ortak özellikler en fazla olan canlılar, aşağıdaki filogenetik sınıflandırma basamaklarından hangisinde bulunur?

A) Tür                B) Cins          C) Familya

 D) Takım           E) Sınıf

 

SORU 6. (2007 öss fen-I)

Aşağıdaki tabloda bazı canlı türlerinin kromozom sayıları verilmiştir.

Canlı türü

Kromozom sayısı

Arı

32

Ayı

76

Tavuk

78

Köpek

78

Eğrelti otu bitkisi

500

Bu tablodaki bilgilere göre,

I. İki canlı türünün kromozom sayılarına bakılarak akrabalıkları hakkında karar verilemez.

II. Bir canlı türünün kromozom sayısı, onun hangi sınıfa (classise) ait olduğunu belirler. III. Bir canlı türünün kromozom sayısının az olması ya da çok olması gelişmişlik düzeyini belirlemez.

yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I       B) Yalnız II         C) I ve II 

D) I ve IIIE) II ve III

 

SORU 7. Bilimsel bir sınıflandırma yapılırken,

I. gen benzerliği,

II. kromozom sayısı,

III. yaşama bölgesi

özelliklerinden hangileri dikkate alınır?

A) Yalnız I     B) Yalnız II        C)I ve II

D)I ve III       E)II ve III

 

SORU 8.Ev kedisinin bilimsel sınıflandırmadaki adı:

Filis

domesticus

a

b

Buna göre,

I. a cins adını gösterir.

II. b tanımlayıcı addır.

III. a ve b birlikte tür adını oluşturur. yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I          B) Yalnız III       C) I ve II

D) II ve III           E) I, II ve III

 

SORU 9. Aşağıdaki grafikte I, II, III ve IV ile numaralandırılmış sınıflandırma basamaklarındaki canlıların protein benzerlikleri gösterilmiştir.

Buna göre, I, II, III ve IV ile numaralanmış sınıflandırma basamakları aşağıdakilerin hangisinde verilenler olabilir?

 

I

II

III

IV

A)

Cins

Takım

Aile

Sınıf

B)

Sınıf

Aile

Takım

Cins

C)

Tür

Cins

Aile

Sınıf

D)

Alem

Sınıf

Şube

Takım

E)

Cins

Aile

Takım

Sınıf

 

SORU 10. Aynı cins altında toplanan bireyler,

I. tür, II. aile, III. takım

basamaklarının hangilerinde kesinlikle bir arada bulunur?

A) Yalnız I    B) Yalnız II     C) Yalnız III

 D) I ve II      E) II ve III

 

 

CEVAPLAR ve ÇÖZÜMLERİ

1. L ve M tür isimlerinin ilk kelimesi farklıdır. Cinsleri de farklıdır. Benzerlileri azdır. İkinci kelimenin benzer olması akraba oldukları anlamına gelmez. Türkçedeki Ali’lerin, Ahmet’lerin, Ayşe’lerin olmamasına benzer. K ve N türlerinin isimlerinin ilk kelimesi aynıdır. Akrabalıkları da L ve M den fazladır. I. Öncül yanlış. K ve N türlerinin cins basamakları aydır. O zaman üst basamak olan sınıf da aynıdır. II. Öncül doğru. Çiftleşerek verimli döl oluşturulması için çiftleşenlerin aynı tür bireyler olması gerekir. N ve P farklı türlerdir. Aynı tür olması için her iki kelimenin de aynı olması gerekir. O zaman N ve P doğada çiftleşerek verimli döller oluşturamazlar. III. yanlış.

Cevap: B

 

2. III. Pinus alba ve IV. Morus alba farklı türlerdir. Erimli döl oluşturamazlar.

Cevap: D

 

3. Alemden türe doğru basamaktaki birey sayısı azalır. Bireylerin arasındaki ortak özellik sayısı artar.

Cevap: A

 

4. İki canlının aynı tür olduğunu gösteren temel kanıt, eşleştiklerinde verimli döller (kısır olmayan yavrular) oluşturmalarıdır.

Cevap: B

 

5. Sınıflandırma basamaklarından ortak özellikleri en fazla olan bireyler tür basamağında birlikte bulunanlardır.

Cevap: A

 

6. Tavuk ve köpeğin kromozom sayıları aynı fakat sınıfları farklıdır. Kromozom sayılarının aynı olması akraba olduğunu göstermez. I. Öncül doğru. Kromozom sayıları sınıflandırma basamağını belirlemek için kullanılamaz. Tavuk ve köpek farklı sınıflarda yer alır. II. Öncül yanlı. Kromozom sayısı canlının gelişmişliği ile doğru orantılı değildir. III. öncül doğru.

Cevap: D

 

7. Bilimsel adlandırmada gen (protein) benzerliği dikkate alınır. Kromozom sayısı ve canlının yaşadığı ortama bakılmaz.

Cevap: A

 

8. İkili adlandırma kuralına göre verilen öncüllerin hepsi doğrudur. Cevap: E

 

9. Protein benzerliği türden aleme doğru gidildikçe azalır. Buna göre seçenekler değerlendirilirse I’e tür dersek III’ün cins olması gerekir. Bu durumda cevap C olamaz. I’e cins dersek III, aile, II, takım IV de sınıf olacaktır. Cevap: A

 

10. Cins basamağında birlikte bulunan canlıların üst sınıflandırma basamakları olan aile, takım, sınıf, şube ve alem basamakları kesinlikle aynı olacaktır. Alt basamak olan tür aynı da olabilir farklı da.

Cevap: E

 

 


Yorum Bırak



DİĞER BAŞLIKLAR

KONU BAŞLIKLARI

POPÜLER KONULAR