BİYOLOJİ PORTALI

Bu yazıyı paylaşabilirsiniz

SİNDİRİM SİSTEMİ VE SİNDİRİME YARDIMCI ORGANLAR

11.  SINIF ÜNİTE, KONU, KAZANIM VE AÇIKLAMALARI

11.1.3. Sindirim Sistemi 

Anahtar Kavramlar: emilim, sindirim

11.1.3.1. Sindirim sisteminin yapı, görev ve işleyişini açıklar.

b. Sindirime yardımcı yapı ve organların (karaciğer, pankreas ve tükürük bezleri) görevleri üzerinde durulur. Yapılarına girilmez.

- Sindirime yardımcı organlar; tükürük bezleri, pankreas, karaciğer ve safra kesesinden meydana gelir.

1. TÜKÜRÜK BEZLERİ

-Sindirime yardımcı olan tükürük; kulak altı, çene altı ve dil altında bulunan tükürük bezleri tarafından salgılanır.

 

-Tükürüğün bileşimi ve görevleri;

Mukus

(Dil altından salınır)

Sodyum, kalsiyum gibi bazı iyonlar su ve glikoprotein bulunur.

Ağzın nemli kalmasını ve besinlerin kayganlaşmasını sağlar.

Amilaz enzimi (pityalin)

(Kulak altından salınır)

Karbonhidratların kimyasal sindirimini başlatır. Nişasta ve glikojeni daha küçük polisakkaritlere (dekstrin) ve maltoza parçalar.

Lizozim enzimi

Antimikrobiyal etki yaparak diş çürümesine yol açan bakterilerin çoğunu yok eder.

Seroz

(Çene altından salınır)

Besinlerin eritilerek tadının alınmasını sağlar.

 

-Tükürük salgılanması sadece sinirsel denetim ile olur. Parasempatik (vagus) siniri uyarısı tükürük salgısını artırır. Sempatik sinirler azaltır. Örneğin, besini görme, kokusunu alma gibi durumlarda tükürük salgılanması tükürük bezlerinin sinirsel yolla uyarıldığını gösterir.

 

 

2. KARACİĞER

- Sağ karın boşluğunun üst kısmında bulunur.

Karaciğerin görevleri

- Kandaki glikoz miktarının düzenlenmesine yardımcıdır. Glikozun fazlasını glikojen hâlinde depo eder. Kanda glikoz miktarı düştüğünde karaciğerde depolanan glikojen, glikoza dönüştürülerek kana verilir.

-Proteinlerin karbonhidrat ve yağlara dönüşümünü sağlar.

-Temel amino asitler dışındaki amino asitleri sentezler.

- Proteinlerin metabolizması sonucu açığa çıkan ve zehirli amonyağı (NH3) üreye dönüştürür.

-Alkolün zararlı etkisini azaltır.

-İlaç kalıntıları gibi zehirli maddeleri zehirsizleştirir.

- Vücuda girmiş olan toksik maddelerin etkilerini azaltır veya ortadan kaldırır.

-Zehirli H2O2’i (Hidrojen peroksit) katalaz enzimi ile su ve oksijene parçalar.

-Vücut ısısını ayarlar.

- A, D, K ve B12 vitaminlerinin fazlasını depolar. Provitamin A’ dan A vitamini sentezler.

-Demir ve bakır gibi mineralleri depolar.

-Embriyo öneminde ve kansızlık durumunda alyuvar üretir.

-Karaciğerde bulunan kupfer hücrelerinde yaşlanmış ve hasarlı alyuvarlar parçalanır.

-Albumin, globulin, fibrinojen gibi plazma proteinlerini sentezler.

- Kanın damar içinde pıhtılaşmasını engelleyen heparin üretir.

-Kandaki steroid yapıdaki hormonların seviyesini ayarlar, fazlasını kandan uzaklaştırır.

- Eritropoitein hormonu üreterek kırmızı kemik iliğinden alyuvar yapımını uyarır. (Eritropoetinnin %10’nunu karaciğer, %90’nını böbrekler üretir.)

-Karaciğerin sindirimdeki görevi; yağların mekanik sindirimini sağlayan safra salgısını üretmektir. Üretilen safra, safra kesesinde depolanır.

-Çizgili kaslarda üretilen laktik asidi, piruvat ya da glikoza dönüştürür.

Karaciğerden sindirim kanalına enzim verilmez.

 

 

-Karaciğere iki kaynaktan kan gelir.

I. kaynak; Mide pankreas, dalak ve sindirim kanalından (ince bağırsak ve kalın bağırsaktan) gelen kirli kan kapı toplar damarı ile karaciğere getirilir.

II. kaynak; Aorttan gelen ve oksijence zengin kanı taşıyan karaciğer atardamarıdır.

-Karaciğerden çıkan kanı kalbe götüren damar ise karaciğer üstü toplar damardır.

Şekil: Karaciğere giren ve çıkan damarlar. (Ok yönü kanın akış yönünü göstermektedir.)

Şekil: Karaciğere kirli kan getiren organlar ve damarları

 

Şema: Karaciğerin karbonhidrat, protein ve yağ metabolizmasındaki düzenleme görevi

3.  SAFRA KESESİ:

Safranın Görevleri

1. Mideden gelen asidik özellikteki kimusu nötralize eder. Böylece pankreas ve bağırsak enzimlerinin etkinliğinin artmasını sağlar.

2. Safra tuzları yağların mekanik sindirimini yaparak lipaz enziminin etkinliğini arttırır.

3. Safra, yağların sindirim ürünlerinin ve yağda çözünen vitaminlerin (A, D, E, K) ince bağırsaktan emilimini kolaylaştırır.

4. İnce bağırsaktaki villusların hareketini hızlandırarak emilimin artmasını sağlar.

5. Safra pigmentleri dışkıya rengini verir.

6. Safra aynı zamanda antiseptik bir görev yaparak bağırsaktaki atık maddelerin kokuşmasını ve zararlı bakterilerin üremesini engeller.

7. Safra, alyuvarlardaki hemoglobinin parçalanması sonucu açığa çıkan bilirubin gibi yıkım ürünlerinin dışarı atılmasında rol oynar. Biluribin atılması gerçekleşmezse kanda birikerek sarılığa neden olur.

- Safra, enzim içermediğinden yağların kimyasal sindiriminde rol oynamaz. Sadece ince bağırsakta mekanik sindirimlerini gerçekleşir.

-Safra salgısı koledok kanalı ile vater kabarcığından onikiparmak bağırsağına dökülür.

 

4. PANKREAS: Mide ile onikiparmak bağırsağı arasında yer alır. Pankreas salgısının oluşumunda sekretin ve kolesistokinin hormonları ile vagus siniri birlikte görev alır. Pankreasın yapısında bulunan acinar hücreleri pankreas öz suyunu üretir. Pankreas öz suyu, virsung kanalı ile vater kabarcığından onikiparmak bağırsağına dökülür.

-pH’ı 7,5-8,8 arasındaki pankreas öz suyunun içinde bikarbonat iyonları (mideden gelen asidik kimusu nötürleştirir), karbonhidratların sindiriminde görevli amilaz, yağların sindiriminde görevli lipaz, proteinlerin sindiriminde görevli kimotripsinojen, tripsinojen ve nükleik asitlerin sindiriminde görevli nükleaz enzimleri (DNAaz, RNAaz) bulunur.

 

Sindirim sisteminde görev alan hormonlar ve etkileri

Hormon

Salgılandığı organ

Hedef organ

Hedef organın cevabı

Gastrin

Mide

Mide

Mide özsuyu salgılanması

Enterogastrin

Onikiparmak bağırsağı

Mide

Midenin salgı yapmasını önler, mide hareketini yavaşlatır.

Sekretin

Onikiparmak bağırsağı

Pankreas

Pankreasa bikarbonat iyonlarını salgılatarak ince bağırsağın pH'sını düzenler.

Karaciğer

Safra üretimini ve salgılanmasını sağlar.

Kolesistokinin

Onikiparmak bağırsağı

Pankreas

Pankreas enzimlerinin salgılanmasını sağlar.

Safra kesesi

Safra kesesi kasılması ve burada depolanan safranın onikiparmak bağırsağına dökülmesini sağlar.

 

 

 

SORU 1. (2016-LYS2/BİY)

İnsan sindirim sisteminde işlev gören;

I. gastrin, II. sekretin, III. kolesistokinin

hormonlarından hangileri onikiparmak bağırsağından salgılanır?

A) Yalnız I         B) Yalnız II       C) II ve III

D) I ve II            E) I, II ve III

 

SORU 2. (2012- YGS / FEN)

Normal bir insanda, aşağıdakilerin hangisinde verilen organ, karşısındaki işlevi yapmaz?

 

Organ

İşlev

A)

Akciğer

Kandan CO2’nin uzaklaştırılması

B)

Böbrek

Kandaki üre ve fazla tuzun süzülmesi

C)

Kara

ciğer

Kandaki zararlı maddelerin zararsız hâle getirilmesi

D)

Mide

Yağların tümünün kana geçebilecek kadar küçük moleküllere parçalanması

E)

Pankreas

Bazı sindirim enzimlerinin sentezlenmesi

 

SORU 3. (2010 LYS)

Aşağıdaki tabloda  X, Y, Z, T ve U maddeleri ile ilgili olarak karaciğerde gerçekleşen bazı metabolizma olayları verilmiştir.

Madde

Sentez-

leme

Yıkım

Depo-

lama

Salgı-

lama

X

+

+

+

 

Y

 

+

+

 

Z

+

 

 

+

T

+

 

 

+

U

 

+

 

 

Not: Gerçekleşen olaylar + ile gösterilmiştir.

Tablodaki bilgilere göre X, Y, Z, T ve U maddelerinden hangisi glikojeni göstermektedir?

A) X        B) Y        C) Z       D) T     E) U

 

SORU 4. (ÖSS FEN-2 / 2008)

İnsanda, I. karaciğer, II. mide,

III. pankreas, IV. ince bağırsak

organlarından hangilerinin salgıları (hormonlar hariç), üretildikleri yerden başka bir yerde işlev görür?

A) Yalnız III     B) I ve II        C) I ve III 

D) II ve IV        E) III ve IV

 

SORU 5. (2005 ÖSS BASIN KOPYASI)

İnsanda, karaciğerin bazı besin maddelerinin depolanması, kanın zehirli maddelerden arındırılması, homeostasisin sağlanması gibi görevleri vardır. Aşağıdaki şemada, karaciğere kan getiren ve karaciğerden kan götüren damarlar numaralanarak gösterilmiştir. 

Buna göre, karaciğere kan getiren ve karaciğerden kan götüren damarlar aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak gruplanmıştır?     

 

Karaciğere kan getiren

damarlar

Karaciğerden kan götüren damarlar

A)

1, 3

2, 4

B)

1, 4

2, 3

C)

1, 2, 3

4

D)

2, 3, 4

1

E)

4

1, 2, 3

SORU 5. (2000 ÖSS): Bir araştırmacı, insanda, karaciğere giren ve çıkan damarlardaki kanda glikoz yoğunluğunu yemekten hemen önce ve bol karbonhidratlı yemekten bir süre sonra ölçmüş ve aşağıdaki bulguları saptamıştır.

Bu bulgular, karaciğerin,

I. Fazla glikozu depolama

II. Glikojenden glukoz oluşturma

III. Gereğinde, kandaki glikoz miktarını yükseltme

işlevlerinden hangilerine doğrudan kanıt sağlar?

A) Yalnız I        B) Yalnız II       C) Yalnız III

D) I ve II           E) I ve III

CEVAPLAR ve ÇÖZÜMLERİ

1. gastrin, mideden salınır. Sekretin ve kolesistokinin hormonları ise onikiparmakbağırsağından salınır. Cevap: C

2. Yağların kimyasal sindirimi incebağırsakta başlar ve burada tamamlanır. Midede yağ sindirimi olmaz. Cevap: D

3. Glukozun fazlası karaciğerde glikojene dönüştürülerek depolanır. Canlının ihtiyaç duyduğu durumlarda yıkımı gerçekleşerek kullanılabilir. Cevap A

4. Karaciğerden salınan safra incebağırsağa taşınarak yağların mekanik sindirimini sağlar. Pankreas enzimleri ise yine incebağırsağa taşınarak besinlerin sindirimlerinin tamamlanmasını sağlar. Cevap: C

5. 1 numaralı damar kirli kanı karaciğerden alan karaciğer üstü toplar damardır. 2 numaralı damar incebağırsaktan, 3 numaralı damar ise mideden kirli kanı karaciğere götüren kapı toplar damarlarıdır. 4 numaralı damar aorttan ayrılan karaciğere temiz kan getiren karaciğer atardamarıdır.

Cevap: D

6. Yemekten önce kan şekerinin artması karaciğerden kana glikoz verildiğini, yemekten sonra ise kan şekerinin karaciğer tarafından azaltılması glikoz depoladığını gösterir. Ancak verilere göre karaciğerin glikozun fazlasını glikojen şeklinde depoladığına dair bilgi yok. Cevap: E

 


Yorum Bırak



DİĞER BAŞLIKLAR

KONU BAŞLIKLARI

POPÜLER KONULAR