BİYOLOJİ PORTALI

Bu yazıyı paylaşabilirsiniz

ENDOKRİN SİSTEM-1

-Hormonlar, genellikle endokrin (iç salgı) bezlerinden salgılanan, hedef organlara kan ile taşınan organik kimyasal uyarıcılardır, düzenleyicilerdir.

- Endokrin sistem, endokrin bezlerden meydana gelir.

- Bez epiteli bir hücreli ve çok hücreli olmak üzere iki çeşittir.

1. Bir hücreli bezler: Silindirik yapılı hücrelerdir. Mukus salgılayan tek hücreli bezlere goblet hücresi denir. Örneğin insanda sindirim kanalında, solunum sistemini oluşturan organlarda bulunur.

2. Çok hücreli bezler: Deride bulunan ter bezleri, yağ bezleri gibi çok hücreden oluşan bezlerdir.

-Çok hücreli bezler salgılarını verdikleri yere göre üç grubta incelenir.

a. Ekzokrin bezler (Dış salgı bezleri): Salgılarını bir kanalla vücut boşluğuna veya dışarı boşaltan bezlerdir. Göz yaşı, tükürür, ter ve süt bezleri ekzokrin bezdir.

b. Endokrin bezler (İç salgı bezleri): Ürettiği salgıyı doğrudan kana veren bezlere denir. Bu bezlerin ürettiği salgılara hormon adı verilir. Hipotalamus, hipofiz, böbrek üstü, tiroit, paratiroit bezleri endokrin bezlerdir.

c. Karma bezler: Hem ekzokrin hem de endokrin bez özelliği gösteren bezlerdir. Mide, bağırsak bezleri, pankreas ve eşeysel bezler karma bezdir.

-Hormonlar kan ile taşınarak belirli hücreleri uyarır.

-Hormonların kan ile taşınarak etki edebildiği hücre, doku ya da organlara o hormonun hedef organı denir.

-Hormonlar, vücut içinde kimyasal haberleşme aracı olarak kullanılır.

-Canlılar yaşadığı dış ortamda meydana gelen değişimlere uyum sağlamak ve iç ortamlarındaki dengeyi korumak zorundadır. İç ortamın değişmez tutulması işine homeostasis denir.

-Homeostasisin sağlanmasında sinir sistemi ve endokrin sistem birlikte görev yapar.

- Sinir sistemi ve endokrin sistemin ortak özelliği düzenleyici görevlerini, salgıladıkları kimyasal aracılarla yapmalarıdır. Bu kimyasallar; sinir sisteminde nörotransmitter maddeler endokrin sistemde hormonlardır.

-Sinir sistemi ve endokrin sistemi karşılaştıralım:

Sinir istemi

Endokrin Sistem

Nöronlar ve destek hücrelerinden (glia) oluşur.

Endokrin bezlerden oluşur.

Uyarılar impuls şeklinde elektrokimyasal olarak taşınır.

Mesajlar hormonlarla kimyasal olarak taşınır.

Mesajlar, sinir uçları ile aktarılır.

Mesajlar kan dolaşımı ile aktarılır.

İletim hızlı, etki süresi kısadır.

İletim yavaş, etki süresi uzundur.

NOT: Hormonlar, kan yolu ile taşındıkları için iletim yavaş, kanda belirli bir değerin altına düşünceye kadar etki etmeye devam ettikleri için, etki süresi uzundur.

Hormonların özellikleri

-Hormonlar, iç salgı bezlerinden (endokrin bez), karma bezlerden ve nöronların akson uçlarından üretilir, kana salgılanır ve hedef hücrelerine kan ile taşınır.

-Hormonlar; kanda doku sıvısında sitoplazmada, ter ve idrarda bulunabilir.

-- Kanda çok az miktarda bulunurlar.

-Kanda belirli bir seviyeye geldiklerinde etkilerini gösterirler.

-Birçok hormon belli doku ya da organ üzerinde etkilidir. (Bu olay, etkilenecek hücrenin zarındaki veya sitoplazmasındaki reseptörün (glikoproteinlerin) ilgili hormonu tanımasıyla sağlanır.)

- Hormonlar organik moleküllerdir. (Polipeptid, aminoasit, steroid, pürin veya bunların türevleri şeklinde olabilirler).

Protein (Polipeptid) yapılı hormonlar

-Hipofiz hormonları, parathormon, kalsitonin, insülin, glukagon

Aminoasit yapılı hormonlar

-Adrenal medulla hormonları (Adrenalin, Noradrenalin), Tiroksin

Steroit yapılı hormonlar

-Adrenal korteks hormonları (Kortizol, Aldosteron)

-Eşey  hormonları (testesteron, östrojen ve progesteron)

Pürin veya bunların türevleri olan hormonlar

Sitokinin, Zeatin

-Sentezlenmesi veya parçalanması ilgili organdaki enzimlerin yardımı ile olur.

-Hormonlar, kandan 3 şekilde uzaklaştırılır.

§ Dokularda parçalanarak

§ Karaciğerde parçalanarak

§ Böbreklerle atılarak

-Eksikliğinde ya da fazlalığında hastalıklar ortaya çıkar.

-Hormonların kanda eşik değer üzerinde bulunmaları metabolizmayı hızlandırır. Hormonlar belirli bir değere (optimum değer) ulaştıktan sonra metabolizmayı yavaşlatır. Bu durum ise çeşitli anormalliklere neden olur.

-Hormonlar üretildikleri canlıdan başka canlılara verildiklerinde de aynı etkileri gösterirler.

-Sinir uçlarından salgılanan hormonlara nörohormon denir.

Bunlara hipotalamus ve hipofiz hormonları, parasempatik sinir uçlarından salgılanan hormonlar (asetilkolin) örnek verilebilir.

(Akson uçlarından salgılanan nörotransmiter maddeler sinirsel hormonlardır.)

-Hormonlar, çok az miktarları ile etki etmeleri ve biyolojik katalizör gibi davranmaları nedeniyle enzimlere çok benzemekle beraber bazı yönlerden farklıdırlar.

Hormonların enzimlerden farklı yönleri

1. Hormonlar etki gösterdikleri organdan başka bir organda sentezlenirler.

2. Hormonlar kullanılmadan önce dolaşıma salgılanırlar.

3. Yapısal olarak hormonun mutlaka protein olması gerekmez. Küçük polipeptit, tek aminoasit veya steroid yapıda bir kimyasal madde olabilir.

Steroit ve Aminoasit yapılı hormonların etki mekanizmaları

-Hücre sitoplazmasındaki reseptörlere bağlanarak aktivitelerini gösterirler.

-Hormon hedef hücrenin zarından geçerek sitoplazmadaki reseptörlere bağlanır.

-Reseptör-hormon kompleksi çekirdeğe DNA üzerinde etkili olur.

-Kompleksin belli bir geni aktive etmesiyle transkripsyon başlar ve ilgili mRNA üretilir.

-mRNA'nın sitoplazmaya geçip ribozoma bağlanmasıyla ilgili protein sentezi yapılmış olur.

 

Steroit yapılı hormonların etki mekanizması

Şekil: Steroit yapılı hormonların etki mekanizması

 

Protein yapılı hormonların etki mekanizmaları

 -Bu hormonlar hücre yüzeyindeki reseptörlere bağlanarak aracı bir molekülü aktive eder.

-Aracı molekül de hücresel cevabı tetikler.

-Hücresel cevap genlerin ya da enzimlerin aktivasyonu şeklinde olabilir.

 

Protein yapılı hormonların etki mekanizması

Şekil: Protein yapılı hormonların etki mekanizması

 

Hormonların Görevleri

- Vücudun dış çevreye uyumunu sağlar.

-Değişen iç ortamın fiziksel ve kimyasal şartlarının dengesini ve sürekliliğini sağlar.

- Hücrelerdeki yapım ve yıkım olaylarını denetim altında tutar.

-Vücut organlarının fonksiyonlarını düzenler.

-Üreme fonksiyonlarını düzenler.

-Büyüme ve gelişmeyi sağlar.

-Enerji üretimi, kullanımı ve depolanmasını gerçekleştirir.

Sinir sistemi ve endokrin sistemin birlikte çalışması

1. İlk uyaran bir iç salgı bezini etkileyerek hormon salgılanmasına neden olur. Hormonların kanda belirli bir konsantrasyona ulaşmasıyla ilgili dokunun hücreleri uyarılır.

 


2. Çevreden gelen uyarılar sinir sistemini etkiler. Sinir sistemi de sinir yoluyla ilgili dokuları uyarır.

 

3. Çevreden gelen ilk uyaran önce sinir sistemini etkiler; sinir sistemi iç salgı bezlerini uyarır ve iç salgı bezleri de kan yoluyla ilgili doku hücrelerini harekete geçirerek uyarana cevap verilmesi sağlanır.

Sinir ve Endokrin Sistemin Birlikte Çalışması

Şekil: Sinir ve Endokrin Sistemin Birlikte Çalışması

 

-Bu durumda etkilenen dokularda tepkinin gerçekleşme süresi 2 – 1 – 3 şeklinde olacaktır.

 


Yorum Bırak



DİĞER BAŞLIKLAR

KONU BAŞLIKLARI

POPÜLER KONULAR